تحولات جمعیتی دهه های اخیر در بستر جامعه روستایی ایران، ساختارهای نهادی کهن و نظام های ارزشی سنتی را با دگرگونی های ساختاری بنیادین مواجه ساخته است. هدف اصلی این پژوهش، واکاوی و مدل سازی تأثیر پدیده های جمعیت شناختی (شامل مهاجرت های گزینشی، سالمندی جمعیت و کاهش باروری) بر تحول ساختار خانواده و بازآرایی ارزش های دینی در جوامع روستایی است. این پژوهش از حیث جهت گیری، کاربردی و از حیث روش شناسی، از نوع توصیفی–همبستگی و مدل سازی معادلات ساختاری بر مبنای پیمایش مقطعی است. جامعه آماری پژوهش را سرپرستان و اعضای بالای ۱۸ سال خانوارهای روستایی بخش مرکزی شهرستان نیشابور در استان خراسان رضوی تشکیل داده اند که با بهره گیری از فرمول کوکران و روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای طبقه بندی شده متناسب با حجم، نمونه ای مرکب از ۳۸۴ نفر تعیین گردید. ابزار گردآوری داده ها، پرسشنامه استاندارد محقق ساخته مشتمل بر ابعاد دموگرافیک، سنجه های ساختار خانواده و مقیاس باورها و رفتارهای دینی بود که روایی صوری، محتوایی و سازه آن از طریق تحلیل عاملی تاییدی و پایایی آن از طریق ضریب آلفای کرونباخ (بالاتر از 81/0 برای تمامی مؤلفه ها) تأیید شد. تحلیل داده ها در دو سطح توصیفی و استنباطی با استفاده از نرم افزارهای آماری SPSS و SmartPLS نسخه ۴ به انجام رسید. یافته های تجربی حاصل از آزمون فرضیه ها نشان داد که پدیده های دموگرافیک اثر مستقیم، منفی و معناداری بر حفظ ساختار سنتی و گسترده خانواده داشته و موجب گذار پرشتاب به الگوهای هسته ای، خانوارهای تک نفره و زن سرپرست شده اند (β=−0/541,p<0/001β=−0/541,p<0/001). همچنین، تحولات ساختار خانواده نقشی میانجی در جهت دهی به ارزش های دینی ایفا کرده و سبب چرخش از دینداری سنتی–مناسکی و جمع محور به سمت دینداری باطنی، فردی شده و گزینشی در روستاها گردیده است (β=0/398,p<0/001β=0/398,p<0/001). در مجموع، مؤلفه های جمعیتی توانستند ۶۱ درصد از واریانس دگرگونی ساختار خانواده و ۴۴ درصد از واریانس بازتعریف ارزش های دینی را تبیین نمایند. این یافته ها ضرورت بازنگری در سیاست گذاری های توسعه روستایی، تدوین بسته های حمایتی معیشتی–مراقبتی و اتخاذ رویکردهای نوین در نهادهای فرهنگی روستا متناسب با واقعیت های نوین جمعیتی را بیش از پیش آشکار می سازد.

پدیده های جمعیت شناختی ساختار خانواده ارزش های دینی سالمندی روستایی مهاجرت گزینشی جامعه شناسی روستایی