داوری و میانجی‌گری، به‌عنوان دو شیوه مهم حل‌وفصل اختلافات، پیشینه‌ای دیرینه در سنت‌های دینی، فرهنگی و حقوقی جوامع دارند. در سنت اسلامی، این دو نهاد صرفاً ابزارهایی فنی برای پایان‌دادن به نزاع نیستند، بلکه عمیقاً با آموزه‌های اخلاقی همچون عدالت، صلح، احسان، وفای به عهد، امانت‌داری، ستر، عفو، کرامت انسانی، اصلاح ذات‌البین و پرهیز از خصومت پیوند خورده‌اند. اخلاق اسلامی با تأکید بر مسئولیت فردی و اجتماعی، تلاش می‌کند اختلاف را از سطح کشمکش صرف حقوقی به سطحی اخلاقی، انسانی و اجتماعی ارتقا دهد؛ به‌گونه‌ای که هدف نهایی نه فقط صدور حکم یا پایان ظاهری دعوا، بلکه بازسازی رابطه، رفع کینه، تحقق عدالت و حفظ همبستگی اجتماعی باشد. این مقاله با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، تأثیر آموزه‌های اخلاقی اسلامی را بر شکل‌گیری و توسعه نظام‌های داوری و میانجی‌گری دینی بررسی می‌کند. یافته‌های مقاله نشان می‌دهد که اصول اخلاق اسلامی از یک‌سو در مشروعیت‌بخشی به داوری و میانجی‌گری نقش داشته و از سوی دیگر در تعیین اوصاف داور و میانجی، شیوه رسیدگی، حدود مداخله، کیفیت سازش، ضمانت اخلاقی اجرای توافق و غایت اجتماعی حل اختلاف اثرگذار بوده است. همچنین مقایسه با ادبیات نوین حل اختلاف جایگزین نشان می‌دهد بسیاری از مفاهیمی که امروزه در نظریه‌های میانجی‌گری، عدالت ترمیمی و حل اختلاف مشارکتی مطرح می‌شوند، در سنت اخلاقی و فقهی اسلام سابقه‌ای قابل توجه دارند.

اخلاق اسلامی داوری میانجی‌گری اصلاح ذات‌البین عدالت صلح حل اختلاف دینی حکمیت عدالت ترمیمی.