موسسه انتشارات بین المللی چتر اندیشه مجله پژوهش و مطالعات علوم اسلامی 2676-5780 8 81 2026 04 11 تحلیل تاریخی ـ حقوقی شکل‌گیری نهادهای ثبت اسناد در دوران معاصر ایران 36 45 10.22051/jera.2021.31891.2698 FA معصومه گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج، البرز، ایزان 2025 10 06 نهاد ثبت اسناد و املاک در ایران معاصر، یکی از مهم‌ترین نهادهای تضمین‌کننده امنیت حقوقی، تثبیت مالکیت، انتظام‌بخشی به معاملات و کاهش منازعات مربوط به اسناد و اموال به‌شمار می‌آید. شکل‌گیری این نهاد، محصول روندی تدریجی در گذار از شیوه‌های سنتیِ اثبات حق، مانند قباله‌های عادی، شهادت، سجل‌های محلی و اعتبار عرفیِ اسناد، به نظامی متمرکز، رسمی و قانون‌مند بوده است. این تحول در پیوند با دگرگونی‌های ساختار اداری و قضایی ایران در دوره معاصر، به‌ویژه از اواخر دوره قاجار و در دهه‌های آغازین دولت متمرکز جدید، شتاب گرفت. مسئله اصلی این پژوهش آن است که نهاد ثبت اسناد در ایران معاصر چگونه و تحت تأثیر چه عوامل تاریخی، حقوقی، اداری و اجتماعی پدید آمد و چه کارکردهایی در تحول نظم حقوقی و قضایی کشور بر عهده گرفت. فرضیه مقاله آن است که شکل‌گیری نهاد ثبت اسناد، صرفاً نتیجه اقتباس حقوقی از الگوهای جدید اداری نبود، بلکه پاسخی نهادی به نیازهای فزاینده جامعه ایران برای تثبیت مالکیت، اعتباربخشی به معاملات، تحدید تعارض‌های ناشی از اسناد عادی و ایجاد هماهنگی میان حکومت، دستگاه قضایی و روابط خصوصی اشخاص محسوب می‌شد. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به منابع تاریخی، حقوقی و اسنادی، نشان می‌دهد که نهاد ثبت اسناد در ایران، از یک‌سو، ادامه تحول تدریجی سنت‌های کتابت و تنظیم اسناد در نظام دیوانی و شرعی پیشین بود و از سوی دیگر، با تصویب قوانین ثبت و ایجاد سازمان اداری ویژه، به نهادی مدرن و محوری در نظام حقوقی ایران تبدیل شد. یافته‌های پژوهش بیانگر آن است که ثبت رسمی در ایران معاصر، هم ابزار تثبیت حق بوده و هم یکی از پایه‌های شکل‌گیری نظم قضایی نوین و توسعه اعتماد در روابط معاملاتی. /downloadfilepdf/29864